Tam lượng

Tam lượng là ba phương thức nhận thức được phân tích trong Duy thức học và Nhân minh học (luận lý học Phật giáo), gồm hiện lượng, tỷ lượng và phi lượng. “Lượng” ở đây nghĩa là cách thức đo lường, nhận biết một đối tượng.

Gốc từ: “Lượng” (量) nghĩa là đo lường, chuẩn nhận thức; tương ứng Phạn ngữ pramāṇa — phương tiện nhận thức đúng đắn.

Hiện lượng là nhận biết trực tiếp, không qua suy luận hay khái niệm, như mắt vừa thấy sắc trong sát-na đầu, hay trí chứng ngộ thấy thẳng thực tại. Tỷ lượng là nhận biết gián tiếp qua suy luận, so sánh — như thấy khói mà biết có lửa. Phi lượng là nhận thức sai lầm, không đúng đối tượng, gồm cả hiện lượng lẫn tỷ lượng bị lỗi, như nhìn sợi dây tưởng là rắn. Bộ ba này giúp phân định đâu là nhận thức đáng tin và đâu là vọng tưởng.

Ví dụ: Đứng xa thấy người mà ngỡ là gốc cây, rồi lại lý luận sai từ đó — cả cái thấy lẫn cái suy đều thuộc phi lượng.

Dễ nhầm: “Phi lượng” không phải một cách nhận thức thứ ba độc lập, mà là trường hợp sai lệch của hiện lượng hoặc tỷ lượng; nên một số cách trình bày chỉ kể hai lượng đúng là hiện và tỷ.