Tam bất thiện căn
Pāli: tīṇi akusalamūlāni · Sanskrit: trīṇi akuśalamūlāni
Ba gốc rễ xấu trong tâm làm nảy sinh mọi hành vi bất thiện.
Tam bất thiện căn là ba “gốc rễ” bất thiện trong tâm, được coi là nguồn phát sinh mọi ác nghiệp: tham (lòng tham muốn, dính mắc), sân (giận ghét, chống đối) và si (mê mờ, không thấy đúng sự thật). Mọi hành động, lời nói và ý nghĩ xấu đều có thể truy về một trong ba gốc này.
Gốc từ: “Bất thiện căn” nghĩa là cái gốc (căn) của điều không lành (bất thiện); Pāli “akusala-mūla” - “mūla” là rễ. Cách gọi “căn” gợi hình ảnh ác nghiệp như cây mọc lên từ rễ; nhổ rễ thì cây không còn sinh sôi.
Trong giáo lý, ba gốc bất thiện là động lực ngấm ngầm sau các nghiệp dẫn đến khổ đau và luân hồi. Việc nhận diện một hành vi bắt nguồn từ tham, sân hay si giúp người tu hiểu rõ tâm mình và biết hướng đối trị.
Liên hệ: Đối lập với tam bất thiện căn là tam thiện căn - vô tham, vô sân, vô si. Tu tập chính là quá trình chuyển ba gốc xấu thành ba gốc lành. Sự đoạn tận hoàn toàn tham, sân, si được mô tả như cảnh giới giải thoát, Niết-bàn.
Dễ nhầm: “Si” ở đây không chỉ là sự ngu dốt thông thường hay thiếu kiến thức sách vở, mà là vô minh - sự không thấy rõ bản chất thật của các pháp (vô thường, khổ, vô ngã). Một người uyên bác vẫn có thể đầy “si” theo nghĩa này.