Sát-na định

Sát-na định (khaṇika-samādhi) là một loại định đặc biệt trong truyền thống thiền quán, chỉ sự tập trung vững vàng được duy trì liên tục qua từng sát-na (khoảnh khắc cực ngắn) sinh diệt của tâm và đối tượng. Thay vì trú một chỗ trên một đối tượng cố định, tâm bám sát theo dòng hiện tượng đang sinh diệt nối tiếp nhau.

Gốc từ: “Sát-na” phiên âm từ “khaṇa”, chỉ đơn vị thời gian cực nhỏ; “định” (samādhi) là sự tập trung, nhất tâm. “Khaṇika-samādhi” nghĩa là định trong từng khoảnh khắc.

Loại định này giữ vai trò quan trọng trong thiền minh sát (vipassanā). Khác với định an chỉ chú trọng dừng tâm trên một đối tượng để vào các tầng thiền sâu, sát-na định cho phép hành giả quan sát rõ ràng từng pháp đang khởi và diệt: hơi thở, cảm thọ, ý nghĩ… mà vẫn giữ được sự ổn định, không tán loạn. Nhờ đó, tuệ quán về vô thường, khổ và vô ngã có thể phát sinh. Sát-na định thường được nói gắn với mức cận hành định, đủ mạnh để soi chiếu mà không cần nhập vào định kiên cố của thiền chỉ.

Trong thực hành: Người tu minh sát ghi nhận liên tục từng đối tượng nổi bật trong thân tâm, nhờ vậy mà định và tuệ cùng phát triển song hành.

Dễ nhầm: “Sát-na định” không phải là sự định tâm chợt có chợt mất, kém ổn định. Trái lại, đó là sự liên tục nối tiếp các khoảnh khắc định, đủ vững để quan sát dòng sinh diệt. Cũng không nên xem loại định này thấp kém hơn định an chỉ; chúng phục vụ những mục đích khác nhau trong tu tập.