Tham công án
Một phương pháp tu thiền: tập trung tham cứu một câu chuyện hoặc câu nói khó hiểu của các vị Tổ, dồn nén thắc mắc đến mức bừng vỡ mà tỏ ngộ.
Tham công án là pháp tu đặc trưng của Thiền tông: hành giả chuyên chú tham cứu một công án — một câu nói, mẩu đối đáp hay tình huống của chư Tổ thường vượt ngoài lý luận thông thường — để khơi dậy và dồn nén nghi tình, đến lúc chín muồi thì bừng vỡ mà ngộ.
Gốc từ: “Tham” nghĩa là tham cứu, dò xét tận cùng; “công án” (Hán-Việt: công phủ chi án độc) vốn nghĩa là “án văn nơi công đường”, chỉ một quy chuẩn để phán định; trong Thiền dùng để chỉ đề mục tham cứu có công năng ấn chứng việc ngộ.
Pháp này gắn liền với dòng Lâm Tế và được hệ thống hóa thành lối khán thoại đầu (nhìn thẳng vào “thoại đầu”, phần trước khi khởi niệm). Khác với suy luận tìm đáp án, người tham công án ôm chặt câu hỏi không lời giải để dồn dứt vọng tưởng, khiến tâm phân biệt bít lối, từ đó tâm cảnh nhất như, thấy được bản tâm. Đây là phương tiện trực tiếp của tinh thần “trực chỉ chân tâm, kiến tánh thành Phật”.
Ví dụ: Công án quen thuộc như “muôn pháp về một, một về chỗ nào?” hay “con chó có Phật tánh không?” được dùng làm chỗ tham cứu; hành giả không tìm câu trả lời chữ nghĩa mà dồn toàn lực vào nghi tình cho đến khi vỡ ra.
Dễ nhầm: Tham công án không phải là giải đố bằng lý trí hay tìm một đáp án “đúng” để học thuộc; mục đích là làm bặt đường suy nghĩ phân biệt, nên hiểu công án bằng tri thức suông là đi ngược lại cốt tủy của pháp.