Phi lượng

Phi lượng là một thuật ngữ trong nhân minh (logic học Phật giáo) và Duy thức, chỉ loại nhận thức sai lầm — khi sự suy đoán, phán đoán của tâm không phù hợp với thật cảnh, dẫn đến hiểu sai về đối tượng. Nó là loại “lượng” (cách thức nhận biết) không đáng tin cậy.

Gốc từ: “Lượng” trong Hán-Việt ở đây nghĩa là sự đo lường, cách thức nhận thức để biết đúng đối tượng; “phi” là không, sai. “Phi lượng” tức cách nhận thức “không đúng chuẩn”, cho ra kết quả sai.

Để hiểu phi lượng cần đặt nó cạnh hai loại nhận thức đúng. Nhân minh học phân biệt: hiện lượng (nhận biết trực tiếp, không qua suy luận, như mắt thấy sắc), tỷ lượng (nhận biết qua suy luận đúng đắn, như thấy khói biết có lửa), và phi lượng — phần còn lại bao gồm mọi nhận thức sai, suy luận lệch, ngộ nhận. Việc phân loại này giúp người tu rèn luyện trí tuệ: biết phân biệt cái biết nào đáng tin, cái biết nào là vọng tưởng cần loại bỏ, từ đó thấy được sự thật như nó là.

Ví dụ: Buổi chiều nhìn xa thấy một cuộn dây thừng rồi hoảng hốt cho là con rắn — cái “biết” sai lệch đó chính là phi lượng. Khi đến gần soi rõ là dây, nhận thức mới trở về đúng.

Dễ nhầm: Phi lượng không chỉ là “đoán mò”. Ngay cả một suy luận có vẻ chặt chẽ nhưng dựa trên tiền đề sai cũng là phi lượng. Điểm mấu chốt là kết quả nhận thức có khớp với sự thật hay không.