Pháp trần

Pháp trần là một trong sáu trần (sáu loại đối tượng của nhận thức), là cảnh sở duyên riêng của ý căn và ý thức. Trong khi mắt duyên sắc, tai duyên thanh, thì ý thức duyên pháp trần — tức những bóng dáng, ý niệm, khái niệm, và mọi pháp được tâm tư duy, hồi tưởng, suy lường.

Gốc từ: “Pháp” ở đây chỉ các đối tượng tâm ý, “trần” (bụi) ví những đối tượng bên ngoài làm vẩn đục tâm thanh tịnh. Pāli dhammārammaṇa nghĩa là cảnh (ārammaṇa) thuộc pháp.

Pháp trần khác với năm trần kia ở chỗ nó không phải đối tượng vật chất thô mà mắt tai mũi lưỡi thân tiếp xúc; nó bao gồm cả những “lạc tạ ảnh tử” — dấu vết của năm trần đã đi qua được ý thức ôn lại — lẫn các pháp trừu tượng như khái niệm, số đếm, hồi ức. Đây là điểm phân biệt giữa năm thức trước (chỉ nhận cảnh hiện tiền) và ý thức (có thể duyên cả quá khứ, vị lai, và pháp vô hình).

Ví dụ: Khi nhắm mắt nhớ lại gương mặt người thân, hình ảnh trong tâm ấy chính là pháp trần mà ý thức đang duyên.

Dễ nhầm: Pháp trần không phải là “Phật pháp” hay chân lý; chữ “pháp” ở đây chỉ đối tượng của ý thức nói chung, gồm cả niệm thiện lẫn niệm bất thiện.