Lục trần
Sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm và pháp (ý tưởng).
Lục trần là sáu loại đối tượng mà các giác quan của ta tiếp xúc: hình sắc (mắt thấy), âm thanh (tai nghe), mùi (mũi ngửi), vị (lưỡi nếm), xúc chạm (thân cảm) và pháp tức ý tưởng, hình ảnh trong tâm (ý nhận biết). Chúng kết hợp với sáu căn (sáu giác quan) làm khởi lên mọi cảm nhận hằng ngày.
Gốc từ: “lục” (六) là sáu; “trần” (塵) nghĩa đen là bụi bặm. Gọi sáu cảnh là “trần” vì chúng dễ làm vẩn đục tâm như bụi phủ mờ tấm gương, một khi ta để tham ái và chán ghét bám theo.
Hiểu về lục trần giúp ta thấy rõ tâm dễ bị các đối tượng lôi cuốn ra sao, và nối thẳng vào lẽ duyên khởi: căn tiếp xúc trần thì sinh thức, từ đó khởi thọ (cảm giác), rồi ái (ưa muốn) và thủ (nắm giữ) — đây chính là chỗ phiền não nảy mầm trong mười hai nhân duyên. Ví dụ: mùi thức ăn thơm khởi lên thèm muốn, một lời chê khởi lên bực bội — biết vậy để ta tỉnh táo hơn, không bị cuốn theo.
Trong thực hành: chỗ tu nằm ngay nơi sáu căn tiếp xúc sáu trần. Giữ chánh niệm khi mắt thấy, tai nghe, ta nhận biết cảm giác vừa khởi mà không lập tức đuổi theo hay xua đẩy — đó là cách “thu thúc sáu căn”.
Dễ nhầm: đạo Phật không bảo lục trần là “xấu” hay phải bịt kín mọi giác quan. Sắc, thanh, hương… tự chúng trung tính; vấn đề nằm ở chỗ ta phản ứng bằng tham muốn hay chán ghét. Vì vậy thực tập không phải là trốn tránh cảnh trần, mà là giữ chánh niệm khi tiếp xúc, để thấy mà không bị cuốn, nghe mà không dính mắc.