Nhất thiết chủng trí

Nhất thiết chủng trí là trí tuệ tối thượng và rốt ráo của Phật, biết khắp tất cả pháp và thông suốt cả mọi chủng loại sai biệt của từng pháp. Đây là một trong tam trí thường được nêu trong giáo lý Đại thừa (đặc biệt theo hệ Bát-nhã), gồm nhất thiết trí, đạo chủng trí và nhất thiết chủng trí.

Gốc từ: Sanskrit sarvākārajñatā ghép sarva (tất cả), ākāra (hình tướng, chủng loại, phương diện) và jñatā (sự biết), nghĩa đen là “trí biết tất cả mọi phương diện”. Hán dịch “nhất thiết chủng trí”.

Trong cách phân tam trí: nhất thiết trí thường gắn với hàng Thanh văn, biết tổng tướng “tất cả pháp đều không”; đạo chủng trí gắn với Bồ-tát, biết các đạo lộ và phương tiện độ sinh sai biệt; còn nhất thiết chủng trí là trí riêng có của Phật, viên mãn cả hai phương diện trên — vừa thấu suốt thật tánh bình đẳng của vạn pháp, vừa biết rõ vô lượng sai biệt cụ thể. Vì vậy nó biểu trưng cho trí tuệ toàn vẹn, không khiếm khuyết của bậc Chánh Đẳng Giác.

Ví dụ: Có thể hình dung: biết “nước là nước” là một mức; biết tường tận từng giọt, từng dòng, từng tính chất khác nhau của nước lại là mức trọn vẹn hơn — nhất thiết chủng trí thuộc mức trọn vẹn ấy.

Dễ nhầm: Đừng nhầm nhất thiết trí (tổng quát) với nhất thiết chủng trí (trọn vẹn cả tổng lẫn biệt, riêng của Phật). Cách phân tam trí cũng có sai biệt giữa các luận thư, nên hiểu uyển chuyển theo từng hệ thống.