Nhất tâm tam quán
Phép quán đặc sắc của tông Thiên Thai: trong một niệm tâm đồng thời thấy được ba sự thật là không, giả và trung. Ba mặt này vốn không tách rời nhau.
Nhất tâm tam quán là phép quán cốt lõi của tông Thiên Thai, do tổ Trí Khải xiển dương. Tinh thần của nó là: ngay trong một niệm tâm (nhất tâm), hành giả đồng thời quán thấy ba sự thật (tam đế) về mọi hiện tượng — đó là không, giả và trung — chứ không phải lần lượt quán từng cái rời rạc.
Gốc từ: “Nhất tâm” là một tâm, một niệm; “tam quán” là ba phép quán. Tên gọi nhấn mạnh sự đồng thời, viên dung trong một sát-na tâm.
Ba đế ấy soi cùng một sự vật ở ba phương diện: Không — vạn pháp do duyên sinh nên không có tự tánh độc lập; Giả — tuy không thật, chúng vẫn hiện hữu giả tạm theo nhân duyên, có tác dụng rõ ràng; Trung — chính cái thực tại vừa không vừa giả ấy, không nghiêng về bên nào, là trung đạo. Cái đặc sắc của Thiên Thai là khẳng định ba mặt này viên dung tức nhất: thấy được một là thấy cả ba, vì chúng vốn là ba khía cạnh của cùng một thực tại. Đây là đỉnh cao tư tưởng “viên giáo” của tông này.
Ví dụ: Như nhìn một con sóng: nó không có “bản thể sóng” riêng, chỉ là nước chuyển động (không); nhưng quả thật có một con sóng đang vỗ, có hình có tiếng (giả); và cả hai điều đó cùng đúng một lúc nơi con sóng ấy (trung).
Dễ nhầm: Đừng hiểu “không, giả, trung” là ba giai đoạn phải đạt nối tiếp, hay ba thực tại khác nhau. Cốt lõi của nhất tâm tam quán là chúng đồng thời và bất tương ly — ngay một niệm, trọn vẹn cả ba.