Ngũ thượng phần kết
Pāli: Pañca uddhambhāgiya saṃyojana
Năm sợi dây trói buộc thuộc bậc cao, giữ chúng sinh ở trong các cõi thiền sắc giới và vô sắc giới. Đoạn hết năm thứ này thì chứng quả A-la-hán.
Ngũ thượng phần kết là năm kiết sử (sợi trói buộc) thuộc phần trên, tức những phiền não vi tế khiến hành giả còn tái sinh trong cõi Sắc giới và Vô sắc giới, dù đã vượt khỏi ràng buộc của Dục giới. Đây là nhóm thứ hai trong mười kiết sử, đối lại với năm hạ phần kết.
Gốc từ: Pāli uddhambhāgiya saṃyojana: uddha(ṃ) nghĩa là “phía trên”, bhāgiya là “thuộc phần”, saṃyojana là “sự trói buộc”; gộp lại là “kiết sử thuộc phần trên”.
Năm kiết sử này gồm: sắc ái (tham đắm cảnh giới thiền sắc), vô sắc ái (tham đắm định vô sắc), mạn (ngã mạn vi tế), trạo cử (dao động bất an còn sót), và vô minh (si mê căn bản cuối cùng). Trong lộ trình bốn quả Thanh văn, bậc Bất lai (A-na-hàm) đã dứt năm hạ phần kết nhưng còn năm thượng phần kết; chỉ khi đoạn trọn cả năm thứ này mới thành A-la-hán, chấm dứt hoàn toàn luân hồi.
Ví dụ: Một hành giả chứng tầng thiền cao, an trú lạc định, nếu còn thầm ưa thích trạng thái ấy thì đó là sắc ái hoặc vô sắc ái đang hoạt động, một trong những trói buộc cuối cùng cần buông.
Dễ nhầm: Đừng lẫn ngũ thượng phần kết với ngũ hạ phần kết (thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, tham dục, sân). Hạ phần trói ở Dục giới và được đoạn sớm hơn; thượng phần vi tế hơn, chỉ A-la-hán mới dứt sạch.