Não

Não là một tâm sở bất thiện thuộc nhóm tiểu tùy phiền não trong Duy thức học, chỉ trạng thái tâm buồn bực, gay gắt, hung dữ, làm tổn não cả mình lẫn người. Đây là một trong những phiền não vi tế nhưng gây nhiễu loạn, thường xuất hiện trong chuỗi cảm xúc tiêu cực.

Gốc từ: Chữ “não” (惱) nghĩa là phiền muộn, bực dọc, làm khổ. Tiếng Sanskrit pradāśa mang nghĩa cay nghiệt, ác độc trong lời nói và thái độ. Hán dịch gọi là “não” để chỉ tính chất “tổn não” - làm khổ não.

Theo phân tích Duy thức, “não” thường khởi nối tiếp sau phẫn (giận) và hận (ôm hờn): trước hết gặp nghịch cảnh nổi cơn phẫn, rồi giữ trong lòng thành hận, đến khi gặp lại duyên cũ thì bùng lên thành não - biểu hiện qua lời nói cay độc, thái độ hung tợn, châm chích. Nó thuộc gia đình của sân, và làm chướng ngại tâm từ bi, an hòa.

Ví dụ: Một người bị xúc phạm, lúc ấy nổi giận (phẫn), sau ôm trong bụng (hận), ít lâu sau gặp lại liền buông lời chua cay, gắt gỏng làm tổn thương người kia - đó là lúc “não” hiện hành.

Dễ nhầm: Đừng lẫn tâm sở “não” này với từ “phiền não” nói chung. Phiền não là tên gọi bao quát mọi cấu uế của tâm; còn não ở đây là một tâm sở cụ thể, có đặc tướng riêng là sự cay nghiệt, hung tợn khởi sau phẫn và hận.