Lục tướng

Một giáo lý đặc sắc của tông Hoa Nghiêm, nêu sáu tướng (sáu phương diện) để soi chiếu cách mà mọi sự vật vừa là một chỉnh thể vừa gồm nhiều phần, tất cả dung thông không ngăn ngại. Sáu tướng gồm: tổng (cái toàn thể), biệt (các phần riêng), đồng (chỗ giống nhau cùng làm nên toàn thể), dị (chỗ khác nhau giữ vai trò riêng), thành (các phần hợp lại làm thành toàn thể), hoại (mỗi phần vẫn giữ vị trí riêng, không tan mất vào toàn thể).

Gốc từ: “Lục” (六) là sáu; “tướng” (相) là hình tướng, phương diện, dấu hiệu để nhận biết. “Lục tướng” nghĩa là sáu phương diện để quán chiếu một pháp.

Sáu tướng thường được giảng theo từng cặp đối nhau: tổng–biệt, đồng–dị, thành–hoại. Các tổ Hoa Nghiêm dùng ví dụ ngôi nhà và rui kèo để minh hoạ: ngôi nhà là tổng, các cây kèo cột là biệt; chúng cùng làm nên nhà nên là đồng, mà mỗi cái có chỗ đứng riêng nên là dị; hợp lại thành nhà là thành, mỗi cây vẫn là chính nó là hoại. Giáo lý này nhằm hiển bày lý viên dung vô ngại — một tức nhiều, nhiều tức một.

Liên hệ: Lục tướng là một cách diễn đạt cụ thể của pháp giới duyên khởi và cảnh giới trùng trùng vô tận mà kinh Hoa Nghiêm trình bày.

Dễ nhầm: “Hoại” ở đây không có nghĩa là hư hỏng, tan rã. Nó chỉ việc mỗi phần tử vẫn giữ được tính riêng biệt của mình ngay trong cái toàn thể, chứ không bị toàn thể nuốt mất — một sắc thái dễ bị hiểu lệch theo nghĩa thông thường.