Lục cấu

Lục cấu là sáu thứ phiền não phụ, mang tính “cấu uế” bám theo làm bẩn tâm thức. Theo cách phân loại trong các bộ luận, đây là những tùy phiền não (phiền não phụ thuộc) đi kèm và làm trầm trọng thêm các phiền não căn bản như tham, sân, si.

Gốc từ: “Lục” là sáu; “cấu” nghĩa là chất bẩn, ô nhiễm, vết nhơ. “Lục cấu” tức sáu thứ làm nhơ bẩn tâm.

Sáu thứ ấy thường được kể là: não (bực dọc, ray rứt khó chịu), hại (ý muốn làm tổn thương người khác), hận (ôm giữ oán giận lâu dài), siểm (nịnh hót, dối trá để che giấu), cuống (lừa dối, bịa đặt để được lợi), và kiêu (tự cao, đắm say nơi sở đắc của mình). Mỗi thứ là một biểu hiện cụ thể, vi tế của tâm bất thiện, làm chướng ngại cho định và tuệ. Việc nhận diện rõ từng cấu uế giúp người tu soi chiếu nội tâm chính xác hơn thay vì chỉ nói chung chung về “phiền não”.

Trong thực hành: Khi quán sát tâm, hành giả có thể dùng danh mục lục cấu như một tấm gương để kiểm điểm: ví dụ nhận ra mình đang ôm “hận” với ai đó, hay đang khởi “kiêu” sau một thành tựu nhỏ, từ đó buông bỏ kịp thời.

Dễ nhầm: Lục cấu là sáu tùy phiền não cụ thể, không nên đồng nhất với “tam độc” (tham, sân, si) là các phiền não gốc, cũng không phải toàn bộ hệ thống phiền não. Cách liệt kê chi tiết có thể hơi khác nhau giữa các bộ luận.