Hận

Hận là một tâm sở thuộc nhóm tiểu tùy phiền não, biểu hiện ở việc ôm giữ, nuôi dưỡng niềm oán giận trong lòng một cách dai dẳng, không chịu buông bỏ, lâu ngày kết thành thù hằn.

Gốc từ: Phạn – Pāli upanāha mang nghĩa “buộc chặt, cột lại, ôm giữ”, gợi hình ảnh giữ chặt mối giận trong tâm không cởi. Hán dịch “Hận” (恨) chỉ sự oán hờn kết đọng lâu dài.

Trong hệ thống tâm sở của Duy thức, “hận” được xếp vào hai mươi tùy phiền não, cụ thể là tiểu tùy — những phiền não phạm vi hẹp, hành tướng thô và khởi riêng lẻ. Hận lấy sân làm gốc: trước hết có sân (tức giận bộc phát), nếu không hóa giải mà cứ ôm giữ thì chuyển thành hận. Vì cột chặt mối oán nên hận khiến tâm nóng nảy, day dứt, mất an, là chỗ y cứ cho các phiền não khác như “não” (bứt rứt làm khổ) và “phú” (che giấu lỗi).

Liên hệ: Trong nhóm sân – hận – não, ta thấy một chuỗi diễn tiến: sân bùng lên, hận giữ lại, não bùng phát trở lại; nhận diện sớm giúp người tu cắt đứt chuỗi này.

Dễ nhầm: Cần phân biệt hận với sân: sân là cơn giận khởi lên ngay khi gặp cảnh trái ý, mang tính bộc phát; hận là sự ôm giữ oán giận kéo dài về sau. Hận thuộc tùy phiền não (phụ thuộc, phát sinh từ căn bản phiền não sân), không phải một căn bản phiền não độc lập.