Giáo ngoại biệt truyền
Tông chỉ đặc trưng của Thiền tông, nhấn mạnh việc truyền trao sự giác ngộ trực tiếp từ thầy sang trò, vượt ngoài chữ nghĩa kinh sách.
Giáo ngoại biệt truyền là một trong những tông chỉ cốt lõi của Thiền tông, thường được nêu cùng ba câu khác thành bốn câu: “giáo ngoại biệt truyền, bất lập văn tự, trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật”. Câu này khẳng định rằng cốt tủy giác ngộ được truyền riêng ngoài hệ thống giáo lý văn tự, bằng cách lấy tâm truyền tâm (dĩ tâm truyền tâm) giữa thầy và trò.
Gốc từ: Hán–Việt giáo là “lời dạy, kinh điển bằng văn tự”; ngoại là “ngoài”; biệt là “riêng”; truyền là “trao truyền”. Gộp lại: “truyền riêng ở ngoài giáo điển văn tự”.
Trong lịch sử, tông chỉ này gắn với Bồ Đề Đạt Ma và dòng Thiền Trung Hoa, biểu trưng qua giai thoại Đức Phật niêm hoa, tôn giả Ca Diếp mỉm cười và được “truyền tâm ấn”. Ý nghĩa giáo lý là: chân lý giác ngộ siêu việt ngôn ngữ khái niệm, kinh điển chỉ như ngón tay chỉ mặt trăng; muốn thấy trăng thì phải tự kiến tánh, không thể dừng lại ở chữ nghĩa.
Ví dụ: Hình ảnh “ngón tay chỉ mặt trăng” thường được dùng: lời dạy là phương tiện chỉ đường, người tu phải tự mình trực nhận, chứ không nhầm ngón tay là mặt trăng.
Dễ nhầm: “Giáo ngoại biệt truyền” và “bất lập văn tự” không có nghĩa là phủ nhận hay bỏ kinh điển. Thiền tông vẫn trân trọng kinh luận; điều câu này nhắc là đừng dính mắc vào văn tự mà quên thể nghiệm trực tiếp. Hiểu lệch thành “không cần học kinh” là sai lầm phổ biến.