Cửu vô vi

Cửu vô vi là cách kê chín pháp vô vi (pháp không do nhân duyên tạo tác, không sinh không diệt) theo chủ trương của một số bộ phái Phật giáo thời kỳ bộ phái, tiêu biểu là Đại Chúng bộ và Hoá Địa bộ. Trong số chín pháp ấy thường có: trạch diệt (sự diệt nhờ trí tuệ giản trạch), phi trạch diệt (sự diệt không do trí lực), hư không, cùng nhiều thứ chân như ở các phương diện khác nhau.

Gốc từ: “Cửu” (九) là chín; “vô vi” (無為) nghĩa là “không tạo tác” - dịch ý từ Sanskrit asaṃskṛta, chỉ pháp vượt ngoài nhân duyên sinh diệt, đối lập với hữu vi (saṃskṛta).

Việc liệt kê số lượng pháp vô vi là một điểm dị biệt nổi bật giữa các bộ phái. Hữu bộ chỉ lập ba pháp vô vi (hư không, trạch diệt, phi trạch diệt), trong khi các phái khác mở rộng thành chín, phản ánh nỗ lực phân tích sâu hơn về các tầng “chân như” và trạng thái tịch tĩnh.

Ví dụ: Cùng một khái niệm “hư không”, các bộ phái có cách định nghĩa và xếp loại khác nhau, cho thấy A-tỳ-đàm thời kỳ bộ phái là một lĩnh vực tranh luận sôi nổi chứ không thuần nhất.

Dễ nhầm: “Vô vi” trong Phật giáo (pháp không sinh diệt) khác với “vô vi” của Đạo gia (lối sống thuận tự nhiên, không can thiệp). Đừng đồng nhất hai khái niệm tuy trùng chữ Hán.