Cửu tưởng quán

Cửu tưởng quán là một phép thiền quán cụ thể thuộc nhóm quán bất tịnh, trong đó hành giả lần lượt quán tưởng chín giai đoạn biến hoại của một tử thi sau khi chết: từ thây sình trướng, đổi màu bầm tím, rữa nát, máu mủ tươm ra, đến bị thú trùng ăn, rã rời, chỉ còn xương, xương rời rạc, rồi xương tan thành tro bụi. Mục đích là đối trị tận gốc lòng tham ái đối với thân xác và sắc dục.

Gốc từ: “Cửu” (九) là chín; “tưởng” (想) là phép quán tưởng, hình dung; “quán” (觀) là nhìn sâu, soi xét. Ghép lại: chín phép quán tưởng (về sự tan hoại của thân).

Phép quán này nằm trong truyền thống thiền định lâu đời của Phật giáo, liên hệ chặt với quán thân trong Tứ niệm xứ và pháp quán nghĩa địa. Cơ sở của nó là nhận thức rằng nhiều khổ đau bắt nguồn từ sự bám luyến vào hình tướng đẹp đẽ của thân thể — của mình và của người. Bằng cách quán chiếu thẳng vào tiến trình hoại diệt tất yếu của mọi thân xác, hành giả thấy rõ tính vô thường, bất tịnh và vô ngã của sắc thân, từ đó lòng tham đắm dịu xuống.

Trong thực hành: Đây là pháp quán mạnh, truyền thống khuyên nên thực hành dưới sự hướng dẫn của bậc thầy và áp dụng đúng lúc, bởi nó nhằm đối trị tham ái chứ không nhằm gieo sự chán ghét hay sợ hãi thân thể.

Dễ nhầm: Cửu tưởng quán không phải để khinh ghét hay hành hạ thân, cũng không phải gieo rắc nỗi sợ cái chết. Mục tiêu là buông sự chấp luyến sai lầm vào sắc thân, đưa tâm về quân bình và trí tuệ, chứ không phải nuôi tâm bi quan, yếm thế.