Quán thân

Quán thân là phép quán sát thân thể một cách tỉnh giác, thuộc niệm xứ thứ nhất trong Tứ niệm xứ (bốn lĩnh vực quán niệm). Hành giả an trú chánh niệm trên thân, thấy rõ thân như nó đang là, để phát triển định và tuệ.

Gốc từ: Pāli kāyānupassanā ghép từ kāya (thân) và anupassanā (sự quán sát liên tục, tùy quán). “Quán thân” là dịch nghĩa của cụm này, tức theo dõi quán chiếu thân không gián đoạn.

Theo kinh Tứ niệm xứ (Satipaṭṭhāna), quán thân gồm nhiều cách: quán hơi thở ra vào (ānāpānasati); quán các oai nghi đi, đứng, nằm, ngồi; tỉnh giác trong mọi động tác hằng ngày; quán ba mươi hai thể trược, tức các bộ phận bất tịnh của thân (tóc, lông, móng, răng, da…); quán thân là sự hợp thành của bốn đại (đất, nước, lửa, gió); và quán tử thi ở các giai đoạn rữa nát (liên hệ thập bất tịnh). Tất cả nhằm thấy thân vô thường, bất tịnh, vô ngã, từ đó buông tham ái và chấp ngã nơi sắc thân.

Trong thực hành: Quán hơi thở thường là cửa vào dễ tiếp cận nhất: chỉ cần ngồi yên, biết rõ hơi thở vào ra, tâm dần lắng và thân được an trú trong chánh niệm.

Dễ nhầm: Có người tưởng quán thân chỉ là quán bất tịnh để chán ghét thân. Thực ra đó chỉ là một trong nhiều cách; cốt lõi của quán thân là an trú chánh niệm và thấy rõ thân như thật, không nhằm nuôi tâm chán ghét mà nhằm phát sinh trí tuệ và sự buông xả.