Cửu thứ đệ định

Cửu thứ đệ định là chín tầng định tu tập theo thứ lớp, từ cạn đến sâu, mỗi tầng cao hơn được xây trên nền tảng tầng trước. Chín tầng gồm: bốn thiền sắc giới (sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền), bốn không định vô sắc giới (Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ), và sau cùng là Diệt thọ tưởng định (diệt tận định) – trạng thái lặng dứt cả cảm thọ và tưởng.

Gốc từ: anupubba (Pāli) nghĩa “theo thứ lớp, tuần tự”; vihāra là “sự an trú, trú xứ của tâm”. “Thứ đệ” trong Hán-Việt nghĩa là “tuần tự, lần lượt”.

Chuỗi định này cho thấy lộ trình an chỉ (định) trong đạo Phật được tổ chức rất hệ thống: tâm dần buông bỏ các chi thiền thô để lắng vào những trạng thái vi tế hơn. Bốn thiền và bốn không định cũng là cảnh giới chung của nhiều truyền thống tu định thời Đức Phật; điểm đặc thù của đạo Phật là Diệt thọ tưởng định ở đỉnh cao, vốn được xem là chỉ bậc thánh đã thuần thục cả định lẫn tuệ mới chứng nhập.

Dễ nhầm: Chứng đắc các tầng định này, kể cả Phi tưởng phi phi tưởng xứ, chưa phải là giải thoát rốt ráo. Định chỉ giúp tâm lắng đọng; muốn dứt phiền não còn cần tuệ quán chiếu soi vô thường, vô ngã. Đây chính là lý do Đức Phật rời bỏ hai vị thầy dạy định cũ để tự tìm con đường giác ngộ.