Câu-xá

Câu-xá là tên gọi tắt của A-tỳ-đạt-ma Câu-xá Luận, một bộ luận then chốt do luận sư Thế Thân (Vasubandhu) biên soạn. Bộ luận này tổng kết và hệ thống hóa giáo nghĩa A-tỳ-đàm (phần phân tích, luận giải pháp tướng) của học phái Thuyết nhất thiết hữu bộ — một trong những bộ phái lớn của Phật giáo thời kỳ bộ phái.

Gốc từ: “Câu-xá” phiên âm từ Sanskrit kośa, nghĩa đen là “kho tàng, cái túi chứa”. “Abhidharmakośa” tức “kho tàng của A-tỳ-đạt-ma” — hàm ý bộ luận gói trọn tinh hoa giáo nghĩa A-tỳ-đàm.

Giá trị của Câu-xá Luận trong lịch sử tư tưởng rất lớn. Nó được xem là đỉnh cao của truyền thống A-tỳ-đàm bộ phái, trình bày mạch lạc các chủ đề: phân loại các pháp (sắc, tâm, tâm sở…), nhân quả, nghiệp, phiền não, con đường tu chứng và cảnh giới giải thoát. Vì súc tích mà sâu sắc, bộ luận trở thành sách giáo khoa nền tảng để học Phật pháp tại nhiều nơi, được nghiên cứu suốt hàng nghìn năm. Đáng chú ý, sau này chính Thế Thân chuyển sang Đại thừa và cùng anh là Vô Trước lập nên Duy thức tông.

Ví dụ: Có thể ví Câu-xá Luận như một bộ “từ điển bách khoa” về tâm và pháp của Phật giáo bộ phái: ai muốn hiểu cặn kẽ cách phân tích thế giới và tâm thức theo truyền thống cổ thường tìm về đây.

Dễ nhầm: Đừng nghĩ “Câu-xá” là tên một vị thầy hay một ngôi chùa. Đây là tên một bộ luận; người ta hay gọi tắt như vậy khi nói tới giáo nghĩa của nó.