Giới bổn Ba-la-đề-mộc-xoa
Pāli: Pātimokkha · Sanskrit: Prātimokṣa
Bản các điều giới của người xuất gia, được tụng đọc định kỳ trong sinh hoạt của tăng đoàn.
Giới bổn Ba-la-đề-mộc-xoa là bản tập hợp các điều học (học giới) dành cho tỳ kheo và tỳ kheo ni, được tụng đọc trong lễ bố tát (uposatha) mỗi nửa tháng. Đây là phần cốt lõi của giới luật xuất gia, giúp tăng đoàn duy trì nếp sống thanh tịnh và hòa hợp.
Gốc từ: Phiên âm từ Pāli pātimokkha / Sanskrit prātimokṣa; thường được giải nghĩa là “biệt giải thoát” — giữ từng điều giới thì được giải thoát tương ứng từng phần, đồng thời có nghĩa “hướng đến giải thoát”.
Trong lễ bố tát, chúng tăng cùng tụng giới bổn; vị tụng nêu từng nhóm điều và hỏi đại chúng có thanh tịnh hay không. Các điều học được sắp theo mức độ nặng nhẹ, từ những điều nghiêm trọng nhất (ba-la-di) đến các lỗi nhỏ cần phát lồ sám hối. Số lượng điều khác nhau giữa các bộ phái và giữa giới tỳ kheo với tỳ kheo ni.
Ví dụ: Khi một vị tăng phạm lỗi, việc phát lồ (tự nói ra) trước đại chúng trong dịp bố tát là cách phục hồi sự thanh tịnh, thể hiện tinh thần minh bạch của giới luật.
Trong thực hành: Giới bổn không chỉ là danh mục cấm đoán mà là khung sống nuôi dưỡng định và tuệ, giúp người tu phòng hộ thân khẩu.
Dễ nhầm: “Biệt giải thoát giới” và “Ba-la-đề-mộc-xoa” là hai cách gọi cùng một thứ, không phải hai loại giới khác nhau. Giới bổn áp dụng cho người xuất gia đã thọ giới cụ túc, khác với năm giới của cư sĩ.