Bất giác

Bất giác là khái niệm trọng yếu trong Đại thừa Khởi tín luận, chỉ trạng thái mê lầm, không tự nhận biết được chân như — bản tâm thanh tịnh vốn có. Chính sự “không giác” này được xem là cội nguồn của vô minh, từ đó dấy lên vọng niệm và cuốn chúng sinh vào vòng sinh tử luân hồi.

Gốc từ: “Bất giác” (不覺) nghĩa đen là “không giác ngộ, không tỉnh biết”, đối lập với “giác” (覺) là tỉnh thức, sáng tỏ.

Trong cấu trúc tư tưởng của Khởi tín luận, tâm chúng sinh được nhìn qua hai mặt: giác và bất giác. Vì bất giác mà bản tâm chân như bị che mờ, khởi lên các tướng vọng động, phân biệt năng – sở, dẫn đến chấp ngã, chấp pháp và mọi khổ đau. Tuy nhiên, học thuyết này không bi quan: vì bản thể vẫn là chân như nên người tu có thể từ thủy giác (bắt đầu tỉnh thức) tiến đến bản giác (cái giác vốn sẵn), tức là quay về với tâm thanh tịnh nguyên sơ. Bất giác vì thế vừa giải thích nguồn gốc mê lầm, vừa hàm chứa khả năng giác ngộ.

Ví dụ: Ví như người ngủ mê thấy ác mộng giãy giụa; cơn mộng (bất giác) không phải bản chất thật, khi tỉnh dậy (giác) thì mộng tự tan.

Dễ nhầm: Bất giác không phải một “thực thể” tách rời chân như, mà chỉ là sự mê mờ trên chính chân như, như sóng không lìa nước. Diệt vô minh không phải tạo ra cái mới mà là trở về cái sẵn có.