Bản lai diện mục
'Khuôn mặt thật xưa nay' — bản tâm chân thật vốn sẵn có nơi mỗi người, điều mà Thiền tông muốn ta tự nhận ra.
Bản lai diện mục là một thành ngữ nổi tiếng của Thiền tông, nghĩa đen là “khuôn mặt thật xưa nay”. Nó chỉ bản tâm chân thật, trong sáng vốn sẵn có nơi mỗi người, chưa từng nhiễm ô bởi vọng tưởng phân biệt. Mục tiêu của người tu Thiền là trực tiếp nhận ra “khuôn mặt” ấy, chứ không phải tạo ra hay đạt được điều gì mới.
Gốc từ: Bản lai (本來) nghĩa là “vốn xưa nay, từ đầu vẫn vậy”; diện mục (面目) là “mặt mũi, khuôn mặt”. Ghép lại: bộ mặt thật sẵn có từ trước khi ta khởi lên mọi suy nghĩ và bám chấp.
Thành ngữ này gắn với câu hỏi thiền nổi tiếng: “Khi chưa cha mẹ sinh ra, đâu là bản lai diện mục của ngươi?” — một công án thúc người tham thiền vượt khỏi suy nghĩ nhị nguyên để thấy thẳng bản tánh. Nó đồng nghĩa gần gũi với Phật tánh hay chân tâm, điều mà Thiền nói là ai cũng có nhưng bị che lấp.
Ví dụ: Như mặt trăng vốn luôn sáng, chỉ bị mây che. Ta không phải chế ra ánh trăng mới, chỉ cần mây tan là thấy. “Nhận ra bản lai diện mục” là khoảnh khắc mây vọng tưởng vén lên.
Dễ nhầm: Đây không phải một “cái tôi cao siêu” hay linh hồn bất biến để nắm bắt. Hiểu nó thành một đối tượng để truy tìm bằng lý luận là đã đi ngược tinh thần Thiền, vốn nhấn mạnh buông bặt tìm cầu mới thấy.