Y tha khởi

Y tha khởi là một trong ba tự tánh (tam tự tánh) của giáo lý Duy thức, chỉ phương diện các pháp nương vào cái khác mà sinh khởi. Nghĩa là mọi hiện tượng đều do nhân duyên hòa hợp mà có, không có một tự thể riêng biệt, độc lập tự tồn.

Gốc từ: “Y tha khởi” nghĩa là “nương (y) cái khác (tha) mà khởi sinh”; tiếng Phạn paratantra gồm para (cái khác) và tantra (lệ thuộc, phụ thuộc), nên dịch sát là “tánh lệ thuộc cái khác”.

Trong ba tự tánh, y tha khởi giữ vị trí trung gian. Trên nền y tha khởi, nếu tâm vọng chấp cho rằng các pháp có thật, có ta có người cố định, thì rơi vào biến kế sở chấp (sự chấp trước hư vọng); còn nếu thấy rõ y tha khởi vốn không có cái “ta” hư vọng kia, thì hiển lộ viên thành thật (chân lý viên mãn). Y tha khởi vì vậy là chỗ then chốt để hiểu vì sao thế giới vừa có mặt (do duyên) mà lại không thật (không tự thể), liên hệ trực tiếp với lý duyên khởi.

Ví dụ: Một ngọn lửa cây nến có mặt nhờ bấc, sáp, không khí và sức nóng; rời các duyên ấy thì không có “ngọn lửa” tự thân nào tồn tại. Đó là minh họa cho tánh y tha khởi.

Dễ nhầm: Y tha khởi dễ bị hiểu thành “mọi thứ đều không có gì cả”. Thực ra Duy thức không nói các pháp hoàn toàn không hiện hữu, mà nói chúng hiện hữu một cách tùy duyên; cái bị phủ định là sự tồn tại độc lập, cố định, chứ không phải sự hiện hữu nương duyên.