Vô minh hoặc
Sự mê lầm căn bản che lấp trung đạo thật tướng, là loại hoặc vi tế nhất trong ba thứ hoặc theo giáo lý Thiên Thai.
Vô minh hoặc là một thuật ngữ trong hệ thống tam hoặc (ba loại mê lầm) của tông Thiên Thai, chỉ sự mê lầm sâu kín và vi tế nhất, che lấp khả năng thấy được trung đạo thật tướng của các pháp.
Gốc từ: “Vô minh” là sự không sáng, tối tăm không thấy rõ chân lý; “hoặc” nghĩa là mê lầm, phiền não làm tâm mê mờ. “Vô minh hoặc” là cái mê lầm gốc rễ, vi tế hơn các thứ mê lầm thô.
Thiên Thai chia mê lầm thành ba: kiến tư hoặc (mê lầm về kiến giải và tham ái, trói buộc trong sinh tử, đoạn được thì ra khỏi luân hồi); trần sa hoặc (mê lầm nhiều như cát bụi, cản trở việc thông đạt vô số pháp môn để độ sinh); và vô minh hoặc (vi tế nhất, che lấp lý trung đạo, phải là bậc tu cao mới dần đoạn trừ). Theo giáo lý này, chỉ khi đoạn tận vô minh hoặc thì mới viên mãn quả Phật, chứng trọn vẹn trung đạo, thấy các pháp không nghiêng về “có” cũng không nghiêng về “không”.
Liên hệ: Có thể ví ba hoặc như ba lớp che: lớp ngoài thô dễ thấy, lớp giữa rộng và mịn, còn vô minh hoặc là lớp sương mờ mỏng nhưng phủ kín nhất, khó nhận và khó dứt.
Dễ nhầm: Đừng đồng nhất “vô minh hoặc” của Thiên Thai với mọi cách dùng chữ “vô minh” nói chung. Trong hệ thống phán giáo riêng của Thiên Thai, đây là một trong ba hoặc được sắp xếp theo mức độ vi tế và đối tượng đoạn trừ, gắn với học thuyết trung đạo đặc trưng của tông này.