Tùy tức
Pāli: anugama
Cách thiền theo dõi sát hơi thở ra vào một cách liên tục, là bước thứ hai trong sáu pháp quán hơi thở.
Tùy tức là một phương pháp thiền theo dõi hơi thở: hành giả buông cách đếm số và chuyển sang theo dõi sát từng hơi thở ra vào một cách liên tục, không rời, không xen tạp ý nghĩ khác. Tâm bám theo hơi thở như bóng theo hình, biết rõ hơi vào, hơi ra, hơi dài, hơi ngắn.
Gốc từ: “Tùy” nghĩa là theo, đi sát; “tức” nghĩa là hơi thở. “Tùy tức” tức “theo hơi thở”. Pāli anugama cũng mang nghĩa “đi theo, bám theo”.
Tùy tức là bước thứ hai trong Lục diệu pháp môn (sáu pháp môn nhiệm mầu) của tông Thiên Thai, một lộ trình tu định – tuệ gồm: sổ (đếm hơi thở), tùy (theo hơi thở), chỉ (dừng tâm), quán (quán xét), hoàn (xoay lại soi tâm năng quán), tịnh (thanh tịnh). Sau khi nhờ sổ tức (đếm hơi) mà tâm bớt tán loạn, hành giả không cần đếm nữa mà chỉ nhẹ nhàng theo dõi hơi thở; nhờ vậy tâm càng lúc càng vi tế, an định, làm nền cho các bước chỉ – quán sâu hơn. Pháp này gắn liền với pháp môn quán niệm hơi thở (an-na-ban-na) truyền thống.
Ví dụ: Giống như đang tập trung lắng nghe một bản nhạc nhẹ, bạn để tâm dõi theo từng nốt mà không cần đếm; cũng vậy, tâm chỉ êm ái đi theo hơi thở vào – ra, biết rõ mà không can thiệp.
Dễ nhầm: Tùy tức không phải là cố ý điều khiển hay nín, kéo dài hơi thở. Hành giả chỉ quan sát hơi thở tự nhiên như nó đang là; can thiệp vào hơi thở sẽ làm tâm thêm căng và mất sự an tịnh.