Tuệ chuyển tộc (Chuyển tánh)
Pāli: gotrabhū ñāṇa · Sanskrit: gotrabhū
Loại tuệ chuyển tiếp đưa hành giả từ phàm sang thánh, khởi lên ngay trước khoảnh khắc chứng đạo.
Tuệ chuyển tộc (còn gọi tuệ chuyển tánh) là loại tuệ chuyển tiếp đặc biệt trong tiến trình tu chứng theo truyền thống Thượng Tọa bộ, đánh dấu bước chuyển từ dòng phàm phu sang dòng bậc thánh. Tuệ này khởi lên ngay trước đạo tuệ (magga-ñāṇa), lấy Niết-bàn làm đối tượng lần đầu tiên.
Gốc từ: Pāli gotrabhū ghép từ gotra (dòng dõi, chủng tánh) và bhū (trở thành); nghĩa là “trở thành thuộc dòng dõi (thánh)”. Ñāṇa là “trí, tuệ”. Hán dịch là chuyển tánh hay chuyển tộc (轉性 / 轉族).
Trong chuỗi các tuệ minh sát (vipassanā ñāṇa), tuệ chuyển tộc giữ vị trí bản lề: nó là sát-na tâm cuối cùng còn thuộc về phàm phu nhưng đã hướng thẳng vào Niết-bàn, làm “cầu nối” để liền sau đó đạo tuệ sinh khởi, đoạn trừ kiết sử và chứng thánh quả. Vì lấy Niết-bàn làm cảnh nhưng chưa thực sự đoạn phiền não, nó được ví như người đặt một chân qua ngưỡng cửa. Khái niệm này thể hiện sự chuyển hóa tận gốc của tâm thức trên đường giải thoát.
Ví dụ: Như người sắp bước qua ngưỡng cửa: một chân còn bên ngoài (phàm), mắt đã hướng vào trong (Niết-bàn), khoảnh khắc kế tiếp là bước hẳn qua (đạo tuệ).
Dễ nhầm: Tuệ chuyển tộc bản thân chưa phải là đạo tuệ, chưa thực sự chứng đắc thánh quả; nó chỉ là sát-na chuyển tiếp ngay liền trước. Đừng đồng nhất nó với sự đắc quả.