Tứ thiền bát định

Tứ thiền bát định là cách gọi chung hệ thống các tầng định sâu trong thiền Phật giáo, gồm bốn thiền (tứ thiền) thuộc cõi sắc và bốn định vô sắc, cộng lại thành tám định (bát định). Đây là bản đồ mô tả tâm an định ngày càng tinh tế khi hành giả buông dần các đối tượng thô.

Gốc từ: “Tứ thiền” là bốn cấp thiền (Pāli jhāna — sự an trú, chuyên chú). “Bát định” là tám tầng định (samāpatti — sự thể nhập). Vì bốn thiền cũng là bốn trong tám định nên cách gọi gộp “tứ thiền bát định” nhấn mạnh đủ cả tám tầng.

Bốn thiền sắc giới đi từ sơ thiền (còn tầm–tứ, có hỷ–lạc) đến tứ thiền (xả niệm thanh tịnh, bỏ cả hỷ lạc, chỉ còn xả và nhất tâm). Bốn định vô sắc tiếp theo lấy đối tượng ngày càng vi tế: Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, và Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Các tầng này thuộc về định (samādhi) trong tam vô lậu học (giới–định–tuệ).

Trong thực hành: Đây là những trạng thái an lạc rất sâu, nhưng đạo Phật xem chúng là phương tiện, không phải đích cuối. Tâm phải dùng định ấy làm nền để khởi tuệ quán, thấy rõ vô thường–khổ–vô ngã mới đưa đến giải thoát.

Dễ nhầm: Nhiều người tưởng đạt được các tầng định cao tức là đã giác ngộ. Thực ra ngay tầng định vô sắc cao nhất vẫn còn trong vòng sinh tử; phải có trí tuệ đoạn phiền não mới thực sự giải thoát.