Đới chất cảnh

Đới chất cảnh là một trong ba loại cảnh (tam loại cảnh) mà thức nhận biết, theo phân tích của Duy thức học. Đây là loại đối tượng nhận thức mang theo (đới) bản chất (chất) của cảnh gốc, nhưng đã bị thức biến thêm, nên không phản ánh y nguyên thực tại.

Gốc từ: “Đới” (帶) là mang theo, kèm theo; “chất” (質) là bản chất, thể của cảnh gốc; “cảnh” (境) là đối tượng được nhận biết. “Đới chất cảnh” tức “cảnh có mang theo bản chất [của vật gốc]”.

Trong tam loại cảnh, tánh cảnh là cảnh hiện ra đúng tự tánh của vật (như nhãn thức thấy sắc trực tiếp); độc ảnh cảnh là cảnh hoàn toàn do tâm tưởng tượng dựng nên, không có vật thật làm chỗ dựa (như hình ảnh con thỏ có sừng). Đới chất cảnh nằm ở giữa: nó dựa vào một cảnh gốc có thật nhưng được tâm thức tô vẽ, diễn giải thêm. Phân tích này làm rõ cách thức nhận thức của ta luôn pha trộn giữa dữ kiện khách quan và cách tâm thức “biến hiện”.

Ví dụ: Khi thức thứ bảy (Mạt-na) duyên vào thức thứ tám (A-lại-da) rồi chấp đó là một cái “ta” thường hằng, đối tượng “ngã” ấy là một đới chất cảnh: có chỗ dựa thật (thức thứ tám) nhưng hình ảnh “cái ta thường còn” là do chấp thủ biến ra.

Dễ nhầm: Đới chất cảnh không phải hoàn toàn hư vọng như độc ảnh cảnh, cũng không phải chân thật như tánh cảnh; nó là loại trung gian, nên dễ bị xếp lẫn nếu không phân biệt rõ ba loại cảnh.