Tứ đại quán
Pháp quán phân tích thân thể là do bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió hợp thành, để thấy thân không có tự ngã.
Tứ đại quán là một pháp quán chiếu trong thiền tập, trong đó hành giả phân tích thân thể mình thành bốn đại (bốn yếu tố lớn): đất (phần cứng, rắn chắc như xương, thịt), nước (phần ẩm ướt như máu, dịch), lửa (hơi ấm, nhiệt độ) và gió (hơi thở, sự chuyển động). Mục đích là thấy rõ thân chỉ là sự kết hợp tạm thời của các yếu tố vật chất, không có một cái “tôi” hay tự ngã thường hằng ẩn trong đó.
Gốc từ: “Tứ đại” là bốn yếu tố lớn (địa, thủy, hỏa, phong); “quán” là quán sát, quán chiếu. Cả cụm nghĩa là “quán chiếu bốn đại”.
Về vị trí giáo lý, tứ đại quán nằm trong nhóm thân niệm xứ (quán thân) thuộc Tứ niệm xứ — nền tảng của thiền quán theo truyền thống. Khi quan sát thân chỉ là tổ hợp của bốn đại sinh diệt, hành giả dần buông được sự bám víu vào thân, đối trị tâm tham ái và ngã chấp, đi đến tuệ giác về vô ngã và vô thường. Pháp quán này thường được nêu cạnh quán bất tịnh, quán hơi thở trong các hệ thống đề mục thiền định.
Trong thực hành: Hành giả có thể quán từng phần thân thể, nhận ra đâu là tính chất đất, nước, lửa, gió, để thấy không có phần nào đáng gọi là “ngã”.
Dễ nhầm: “Bốn đại” ở đây không phải là bốn chất liệu vật lý hiểu theo nghĩa hóa học hiện đại, mà là bốn tính chất (cứng, ướt, nóng, động) dùng để phân tích kinh nghiệm về thân. Hiểu lầm xem đất – nước – lửa – gió như bốn “nguyên tố” vật chất cụ thể sẽ làm sai lệch ý nghĩa quán chiếu.