Trùng trùng duyên khởi
Cách nhìn duyên khởi của tông Hoa Nghiêm, theo đó vạn vật nương tựa vào nhau khởi sinh chồng chất, vô cùng vô tận.
Trùng trùng duyên khởi là thuyết duyên khởi đặc trưng của tông Hoa Nghiêm, diễn tả việc vạn pháp nương nhau mà khởi sinh một cách chồng chất, lớp lớp, không cùng tận. Mỗi sự vật đều liên hệ với tất cả sự vật khác, và trong mỗi pháp lại hàm chứa tương quan với toàn thể.
Gốc từ: “Trùng trùng” (重重) nghĩa là từng lớp, chồng chất, lặp đi lặp lại không dứt; “duyên khởi” là các pháp nương điều kiện mà sinh — cả cụm chỉ mạng lưới nhân duyên tầng tầng lớp lớp đan xen vô tận.
Về vị trí giáo lý, đây là đỉnh cao trong cái nhìn về pháp giới của Hoa Nghiêm, gắn với tư tưởng sự sự vô ngại — mọi hiện tượng dung thông, không ngăn ngại lẫn nhau. Hoa Nghiêm dùng hình ảnh lưới châu của trời Đế Thích (nhân-đà-la võng): trên lưới có vô số hạt châu, mỗi hạt phản chiếu tất cả các hạt khác, và trong mỗi ảnh phản chiếu lại có ảnh của vô số hạt nữa, trùng điệp đến vô cùng. Hình ảnh này diễn tả sự dung nhiếp “một là tất cả, tất cả là một”.
Ví dụ: Như một chiếc lá liên hệ tới cây, đất, nước, ánh sáng, và toàn vũ trụ; rồi mỗi yếu tố ấy lại liên hệ tới vô số yếu tố khác, không thể tách rời.
Dễ nhầm: Trùng trùng duyên khởi không nói rằng vạn vật hợp thành một khối đồng nhất tan mất sai biệt, mà là các pháp tuy khác biệt vẫn dung thông vô ngại; sự sai khác và sự tương nhập cùng tồn tại.