Tam đại

Tam đại là ba phương diện lớn của chân như được trình bày trong Đại thừa Khởi tín luận, gồm: thể đại (phương diện bản thể), tướng đại (phương diện hình tướng, đức tính) và dụng đại (phương diện công năng tác dụng). Đây là cách luận giải nhằm chỉ bày trọn vẹn về chân tâm hay Như Lai tạng.

Gốc từ: “Tam đại” (三大) nghĩa là “ba cái lớn”; chữ “đại” (lớn) hàm ý cùng khắp, bao trùm, không có giới hạn — mỗi phương diện đều rộng lớn vô biên nên gọi là “đại”.

Về phương diện giáo lý: thể đại chỉ thể tánh chân như bình đẳng, không tăng không giảm nơi tất cả các pháp; tướng đại chỉ Như Lai tạng vốn đầy đủ vô lượng công đức, đức tánh thanh tịnh; dụng đại chỉ khả năng phát khởi mọi nhân quả thiện lành nơi thế gian và xuất thế gian, là nguồn của các công hạnh độ sinh. Bộ ba thể–tướng–dụng trở thành một khuôn mẫu tư duy quan trọng, được nhiều tông phái Đại thừa, đặc biệt là Hoa Nghiêm và Thiền, vận dụng để diễn đạt mối quan hệ giữa bản thể và hiện tượng.

Ví dụ: Có thể ví với nước: tính ướt không đổi của nước là thể, các dạng sóng, băng, hơi là tướng, còn khả năng làm sạch, nuôi dưỡng, chuyên chở của nước là dụng — ba mặt của cùng một thực thể.

Dễ nhầm: Tam đại không phải là ba thứ tách rời; thể, tướng, dụng chỉ là ba cách nhìn về cùng một chân như, không thể có cái này mà thiếu cái kia. Đừng nhầm “tam đại” này với “tứ đại” (đất, nước, gió, lửa) là bốn yếu tố vật chất.