Thất bồ đề phần

Thất bồ đề phần (còn gọi là thất giác chi) là bảy yếu tố tâm cần được nuôi lớn để đưa hành giả đến giác ngộ. Đây là một trong các nhóm thuộc 37 phẩm trợ đạo — những điều kiện hỗ trợ con đường tu tập giải thoát.

Gốc từ: Pāli satta bojjhaṅga: satta (bảy), bodhi (giác ngộ), aṅga (chi phần, yếu tố). Vậy nghĩa là “bảy yếu tố của sự giác ngộ”. Hán–Việt: “thất bồ đề phần” (phần = chi phần).

Bảy yếu tố gồm: niệm (chánh niệm, tỉnh giác ghi nhận); trạch pháp (quán xét, phân biệt thiện/bất thiện, đúng/sai); tinh tấn (siêng năng nỗ lực); hỷ (niềm vui trong pháp); khinh an (thân tâm nhẹ nhàng, an tịnh); định (tâm tập trung vững chãi); và xả (quân bình, buông, không thiên lệch). Bảy yếu tố này hỗ trợ lẫn nhau theo trình tự: có chánh niệm thì mới quán xét pháp, từ đó sinh tinh tấn, rồi hỷ, khinh an, định và cuối cùng là xả. Chúng cũng là phương thuốc đối trị trực tiếp với ngũ cái.

Ví dụ: Khi ngồi thiền thấy hơi thở rõ ràng, lòng nhẹ và yên, rồi tâm tự nhiên quân bình không níu kéo — đó là lúc các giác chi như định, khinh an, xả đang có mặt.

Dễ nhầm: Đây là bảy “yếu tố tâm” cần được phát triển, không phải bảy “cấp bậc” phải đạt lần lượt rồi bỏ lại. Trong thực tế chúng cùng có mặt và nâng đỡ nhau.