Ngũ cái
Pāli: Pañca nīvaraṇāni
Năm chướng ngại tâm lý che lấp sự sáng suốt và cản trở thiền định: tham, sân, lười uể, bồn chồn hối tiếc, và nghi ngờ.
Ngũ cái là năm trạng thái tâm tiêu cực thường nổi lên ngăn che tâm, khiến ta khó tập trung và khó thấy mọi việc rõ ràng — đặc biệt khi hành thiền. “Cái” ở đây nghĩa là vật che đậy, như nắp đậy úp lên mặt nước khiến không soi thấy đáy.
Gốc từ: Pāli pañca nīvaraṇāni: pañca (năm), nīvaraṇa (sự che lấp, ngăn ngại). Hán–Việt dịch là “ngũ triền cái” hay “ngũ cái”.
Năm triền cái gồm: tham dục (ham muốn dục lạc); sân hận (bực tức, ghét bỏ); hôn trầm thụy miên (uể oải, buồn ngủ, tâm trì trệ); trạo hối (bồn chồn, dao động xen lẫn hối tiếc); và nghi (hoài nghi do dự, mất niềm tin nơi pháp tu). Khi một trong năm thứ này có mặt, định và tuệ khó sinh khởi. Vì vậy nhận diện và làm lắng dịu ngũ cái là bước quan trọng trong tu tập, đối nghịch với chúng là các yếu tố giác ngộ như định, hỷ, khinh an.
Ví dụ: Khi ngồi thiền mà cứ buồn ngủ gật gù, đó là hôn trầm thụy miên; còn khi tâm nhảy hết chuyện này sang chuyện kia, kèm tiếc nuối điều đã làm, đó là trạo hối.
Dễ nhầm: Ngũ cái không phải “tội lỗi” cần ghét bỏ, mà là những trạng thái tâm tạm thời. Cách xử lý là nhận biết và buông nhẹ, chứ không phải tự trách hay đè nén căng thẳng.