Thập bất tịnh

Thập bất tịnh (mười phép quán bất tịnh) là một pháp thiền quán trong đó hành giả tuần tự quán sát tử thi trải qua nhiều trạng thái rữa nát khác nhau, nhằm thấy rõ tính bất tịnh, vô thường của thân xác và đối trị lòng tham dục, tham ái đối với sắc thân.

Gốc từ: “Thập” (十) là mười; “bất tịnh” (不淨) là không trong sạch, dịch từ Phạn ngữ aśubha (Pāli: asubha), nghĩa là cái không đẹp, không tịnh.

Mười đề mục thường nêu là quán tử thi ở các giai đoạn: thây sình trướng, bầm xanh, chảy nước mủ, nứt rã, bị thú ăn, rời rạc, đẫm máu, lúc nhúc giòi, chỉ còn xương trắng, và xương rã mục. Pháp này nằm trong nhóm quán thân bất tịnh, gắn với Tứ niệm xứ ở phần quán thân (quán thân). Mục đích không phải gieo sự ghê tởm bệnh hoạn, mà giúp hành giả buông bớt sự si mê, đắm luyến thân thể của mình và người khác, thấy đúng bản chất tạm bợ của thân tứ đại. Đây là phép đối trị mạnh dành cho người nặng tâm tham ái.

Trong thực hành: Pháp quán này cần được hướng dẫn cẩn thận và áp dụng đúng người đúng lúc, vì nếu lạm dụng hoặc tâm chưa vững có thể sinh chán ghét thái quá.

Dễ nhầm: Có người hiểu lầm pháp quán bất tịnh là thái độ thù ghét, khinh miệt thân thể, dẫn đến tự dày vò. Thực ra mục đích là buông tham ái và thấy rõ vô thường với tâm tỉnh giác, không phải nuôi dưỡng sân hận hay tự hành hạ chính mình.