Tam vô vi

Tam vô vi là cách phân loại ba pháp vô vi theo Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ (Hữu bộ) — một bộ phái lớn của Phật giáo Bộ phái. Pháp vô vi là những pháp không do nhân duyên tạo tác, không sinh không diệt, đối lại với pháp hữu vi vốn có sinh, trụ, dị, diệt.

Ba pháp vô vi gồm: hư không vô vi — tính chất rỗng rang, không ngăn ngại, làm chỗ cho các pháp tồn tại; trạch diệt vô vi — sự diệt tận phiền não nhờ năng lực trí tuệ chọn lựa (trạch), tức cảnh giới Niết-bàn đạt được do tu tập; và phi trạch diệt vô vi — sự “diệt” không phải do trí tuệ giản trạch, mà do thiếu duyên nên pháp ấy vĩnh viễn không sinh khởi.

Gốc từ: vô vi (無爲) là “không tạo tác”; trạch (擇) là lựa chọn, giản trạch bằng trí tuệ; phi trạch (非擇) là chẳng do giản trạch.

Về vị trí giáo lý, cách lập ba pháp vô vi này là nét đặc trưng trong hệ thống pháp tướng của Hữu bộ, được trình bày trong các luận như Câu-xá. Trong đó, trạch diệt chính là tên gọi mang tính phân tích cho Niết-bàn.

Ví dụ: Một chủng tử nghiệp lẽ ra sẽ trổ quả, nhưng do người ấy chứng quả giải thoát nên các duyên hội đủ không còn xuất hiện, khiến quả ấy vĩnh viễn không sinh — đó là một minh họa cho phi trạch diệt.

Dễ nhầm: Số lượng pháp vô vi không giống nhau giữa các bộ phái và tông phái; chẳng hạn Duy thức học lập tới sáu pháp vô vi. “Tam vô vi” là cách lập riêng của Hữu bộ, không nên xem là con số chung cho toàn bộ Phật giáo.