Tam vô lậu uẩn
Ba nhóm phẩm chất trong sạch của bậc thánh: giữ giới, định tâm và trí tuệ.
Tam vô lậu uẩn là ba “khối” phẩm chất thanh tịnh của bậc thánh: giới uẩn, định uẩn và tuệ uẩn. Đây chính là ba phần Giới – Định – Tuệ (Tam học) khi đã đạt đến mức vô lậu, tức không còn rò rỉ phiền não, không còn bị ô nhiễm bởi tham, sân, si.
Gốc từ: “Vô lậu” (無漏) nghĩa là “không rò rỉ” — lậu (āsava) ví phiền não như chất độc rỉ ra làm ô nhiễm tâm; “vô lậu” là đã chấm dứt sự rò rỉ ấy. “Uẩn” ở đây nghĩa là nhóm, tụ hợp.
Khái niệm này quan trọng vì nó cho thấy con đường tu không phải là những mảnh rời rạc, mà là một chỉnh thể tăng tiến: nhờ giới (hành vi trong sạch) mà tâm dễ an; nhờ định (tâm vững vàng) mà tuệ dễ phát sinh; nhờ tuệ (thấy rõ vô thường, vô ngã) mà phiền não tận diệt. Khi cả ba đều “vô lậu”, hành giả thành tựu quả vị giải thoát. Đây cũng là cách triển khai khác của Bát chánh đạo.
Ví dụ: Giống như muốn nhìn rõ đáy hồ: trước phải giữ nước không bị khuấy đục (giới), rồi để nước lắng yên (định), khi ấy mới nhìn thấu được đáy (tuệ).
Dễ nhầm: “Uẩn” trong “tam vô lậu uẩn” khác với “ngũ uẩn” (sắc, thọ, tưởng, hành, thức); cùng một chữ “uẩn” (nhóm) nhưng nội dung hoàn toàn khác nhau.