Tam muội

Tam muội là phiên âm của samādhi, chỉ trạng thái định sâu, khi tâm an trú vững chắc và hợp nhất trên một đối tượng, không còn tán loạn theo trăm mối lo nghĩ.

Gốc từ: “tam muội” là cách phiên âm Hán–Việt của chữ Phạn samādhi (gốc nghĩa “gom lại, đặt vững vào một chỗ”), nên về bản chất đồng nghĩa với chữ “định”. Cùng một khái niệm, “định” là dịch nghĩa còn “tam muội” là phiên âm — gặp chữ nào cũng hiểu là tâm an trú sâu.

Ví dụ: giống như khi ta tập trung trọn vẹn vào một việc yêu thích đến mức quên cả thời gian, tâm trở nên trong trẻo và an định. Trong tu tập, tam muội là nền tảng để trí tuệ phát sinh: tâm có lắng yên như mặt hồ phẳng lặng thì mới soi rõ được mọi sự đúng như nó là.

Liên hệ: trong đạo Phật, định (samādhi) là một chân trong ba phần học Giới – Định – Tuệ: nhờ giữ giới mà tâm bớt loạn động nên dễ vào định, rồi lấy định làm bệ phóng cho trí tuệ quán chiếu, từ đó mới dứt được phiền não.

Dễ nhầm: tam muội không phải mục đích cuối cùng, cũng không phải trạng thái xuất thần kỳ bí để theo đuổi cho “có thần thông”. Định mà thiếu tuệ thì như mặt hồ lặng nhưng không ai cúi xuống nhìn; vẻ an tĩnh ấy chỉ thật sự quý khi được dùng để thấy rõ sự thật vô thường, vô ngã.