Tam đế

Tam đế là ba phương diện chân lý theo giáo lý tông Thiên Thai (Trung Hoa): Không đế, Giả đế và Trung đế. Đây là cách diễn đạt sâu sắc về thực tướng các pháp, phát triển từ tinh thần Trung quán.

Gốc từ: “Đế” (諦) nghĩa là chân lý, sự thật chân thật. “Tam đế” là ba sự thật bổ sung cho nhau.

Không đế chỉ rõ các pháp không có tự tánh cố định, do duyên sinh nên rỗng lặng. Giả đế nói rằng tuy không có tự tánh, các pháp vẫn giả hiện rõ ràng theo nhân duyên, có tác dụng và hiện tượng. Trung đế vượt lên cả hai bên, không kẹt vào “có” cũng không chấp vào “không”, thấy thực tại như nó là. Điểm đặc sắc của Thiên Thai là viên dung tam đế: ba chân lý này không tách rời, mà dung thông trong một tâm niệm (nhất tâm tam quán) — quán một pháp liền thấy đủ cả ba.

Liên hệ: Tam đế là nền cho pháp quán “nhất niệm tam thiên” và phương pháp chỉ - quán đặc trưng của Thiên Thai.

Dễ nhầm: Không nên hiểu ba đế là ba chân lý rời rạc, xếp theo thứ bậc cao thấp. Trong viên giáo Thiên Thai, ba đế đồng thời và viên dung; “không” và “giả” không mâu thuẫn mà cùng quy về “trung”.