Phật giáo Tây Tạng
Hình thái Phật giáo phát triển trên cao nguyên Tây Tạng, nổi bật với nghi quỹ Mật tông và hệ thống tu viện chặt chẽ.
Phật giáo Tây Tạng là truyền thống Phật giáo hình thành trên cao nguyên Tây Tạng từ khoảng thế kỷ thứ 7–8, khi giáo pháp được truyền vào từ Ấn Độ. Đây là một nhánh của Kim cương thừa (Vajrayāna), kết hợp nền tảng Hiển giáo (kinh điển, luận lý, giới luật của Đại thừa) với Mật giáo (nghi quỹ, quán tưởng bổn tôn, chân ngôn) trong một lộ trình tu tập có thứ lớp.
Về lịch sử, truyền thống này gắn với công lao của các vị như Liên Hoa Sinh (Padmasambhava) và về sau là Atisha, người chấn hưng giáo pháp và hệ thống hóa con đường tu. Từ đó hình thành bốn dòng truyền thừa chính: Nyingma, Kagyu, Sakya và Gelug — dòng Gelug gắn với định chế Đạt Lai Lạt Ma. Mỗi dòng có pháp tu và mạch truyền thừa riêng nhưng chia sẻ chung nền tảng.
Đặc điểm giáo lý: Phật giáo Tây Tạng đề cao mối quan hệ thầy–trò (đạo sư, lama), pháp tu quán tưởng bổn tôn, giáo lý Trung quán và Duy thức, cùng các pháp môn cao cấp như Đại thủ ấn (Mahāmudrā) và Đại viên mãn (Dzogchen).
Ví dụ: Hình ảnh quen thuộc của truyền thống này gồm cờ cầu nguyện, bánh xe cầu nguyện, mạn-đà-la cát màu và các nghi lễ tụng chú.
Dễ nhầm: Không nên gọi đây là “Lạt-ma giáo” như một tôn giáo riêng tách khỏi Phật giáo — đó là cách gọi cũ thiếu chính xác. Phật giáo Tây Tạng vẫn là Phật giáo Đại thừa, với Mật tông là phương tiện chứ không thay thế nền tảng Hiển giáo.