Nhất hành tam muội

Nhất hành tam muội là một loại tam muội (định) trong đó hành giả chuyên nhất tu một hạnh, an trụ tâm vào một đối tượng duy nhất hoặc vào pháp giới bình đẳng, khiến tâm không còn tán loạn, dao động. “Nhất hành” nghĩa là một hạnh chuyên nhất, không xen tạp.

Gốc từ: nhất (一) là một, hạnh (行) là hạnh tu, tam muội (三昧, phiên âm samādhi) là định, sự an trú vững chắc của tâm. Cộng lại: định đạt được nhờ chuyên tu một hạnh.

Về nội dung, nhất hành tam muội thường được trình bày qua hai cách hiểu bổ sung nhau. Một là theo nghĩa “lý”: quán pháp giới một tướng, thấy tất cả pháp đều bình đẳng, không hai, an trú trong đó. Hai là theo nghĩa “sự”: chuyên tâm trì niệm một danh hiệu Phật, nhờ chuyên nhất mà nhập định và thấy chư Phật. Cách hiểu thứ hai gắn nhất hành tam muội với pháp môn niệm Phật, được nhiều vị tổ Thiền và Tịnh độ đề cao.

Liên hệ: Tinh thần “chuyên nhất một đối tượng” của nhất hành tam muội gần với ý nhất tâm bất loạn mà người niệm Phật mong đạt được khi công phu thuần thục.

Trong thực hành: Người tu chọn một pháp làm chỗ trú, kiên trì không đổi, lấy sự chuyên nhất làm phương tiện để tâm lắng và sáng.

Dễ nhầm: “Một hạnh” không có nghĩa là chỉ làm đúng một việc rồi bỏ hết các pháp khác, hay phủ nhận các pháp môn còn lại. Đây là phương pháp nhiếp tâm bằng cách chuyên nhất, nhằm đạt định và tuệ, chứ không phải sự cố chấp loại trừ các đường tu khác.