Nhất đa tương tức

Nhất đa tương tức là một nguyên lý cốt lõi của Hoa Nghiêm tông, diễn tả rằng một tức nhiều, nhiều tức một (nhất tức nhất thiết, nhất thiết tức nhất). Các pháp không tách rời độc lập mà tương tức tương nhập — bao hàm và thâm nhập vào nhau một cách viên dung, không ngăn ngại.

Gốc từ: “Nhất” là một, “đa” là nhiều, “tương tức” nghĩa là “cùng là nhau, đồng nhất với nhau”. Cả cụm: cái một và cái nhiều dung thông thành nhau.

Nguyên lý này là cách diễn đạt cô đọng của pháp giới sự sự vô ngại. Vì mọi sự vật đều nương nhau mà có (duyên khởi), nên trong một sự đã hàm chứa toàn thể, và toàn thể cũng hiển hiện trong từng sự. Đây không phải phủ nhận sự sai biệt, mà khẳng định cái riêng và cái chung soi chiếu lẫn nhau. Tư tưởng này nâng lý duyên khởi lên tầm viên dung của giáo nghĩa Hoa Nghiêm.

Ví dụ: Hình ảnh lưới trời Đế Thích với vô số hạt ngọc, mỗi hạt phản chiếu hình ảnh tất cả các hạt khác, và bóng trong mỗi hạt lại chứa bóng của các hạt, là cách minh họa quen thuộc cho “một trong tất cả, tất cả trong một”.

Dễ nhầm: “Một tức nhiều” không có nghĩa là phủ nhận sự khác biệt giữa các sự vật, cũng không phải kiểu hòa tan thành một khối. Nó nói về quan hệ dung nhiếp trong khi vẫn giữ tướng riêng — viên dung mà không lẫn lộn.