Ngũ vị
Năm sản phẩm chế biến từ sữa, được dùng làm hình ảnh ví von cho năm thời kỳ giáo hóa hoặc năm cấp độ thấm nhuần của giáo pháp.
Ngũ vị là năm dạng chế phẩm từ sữa được nêu trong kinh điển: nhũ (sữa tươi), lạc (sữa đông/sữa chua), sinh tô (bơ sống), thục tô (bơ tinh luyện) và đề hồ (tinh chất cao quý nhất, ghee/đề-hồ). Năm vị này theo thứ tự ngày càng tinh khiết và quý giá, được mượn làm ẩn dụ trong giáo pháp.
Gốc từ: “Ngũ” là năm, “vị” là vị nếm. Năm vị tượng trưng cho quá trình từ thô đến tinh: như sữa lọc dần thành đề hồ, giáo pháp cũng dẫn dắt căn cơ từ cạn đến sâu.
Hình ảnh ngũ vị được tông Thiên Thai vận dụng trong thuyết ngũ thời để phân định các giai đoạn thuyết pháp của Đức Phật (Hoa Nghiêm, A-hàm, Phương Đẳng, Bát-nhã, Pháp Hoa – Niết-bàn), với đề hồ ví cho giáo pháp viên mãn cao nhất. Trong nghĩa rộng, ngũ vị còn ví cho các cấp độ pháp vị mà người tu nếm trải khi công phu thuần thục dần.
Ví dụ: Khi nói giáo pháp Pháp Hoa – Niết-bàn là “vị đề hồ”, người học hiểu rằng đó là tinh hoa rốt ráo, như chất bơ trong nhất chắt lọc từ sữa.
Dễ nhầm: Ngũ vị (năm chế phẩm sữa) không phải là “ngũ vị” theo nghĩa năm vị giác đời thường (chua, cay, mặn, ngọt, đắng); đây là một thuật ngữ ví dụ riêng trong giáo nghĩa.