Ngũ thời bát giáo
Cách sắp xếp toàn bộ lời Phật dạy thành năm giai đoạn và tám loại giáo pháp, do tông Thiên Thai lập ra.
Ngũ thời bát giáo là hệ thống phán giáo (sắp xếp, phân loại giáo pháp) tiêu biểu của tông Thiên Thai ở Trung Hoa, nhằm giải thích vì sao trong cùng một đời Đức Phật lại có nhiều bộ kinh với nội dung sâu cạn khác nhau. Hệ thống này chia lời Phật dạy thành năm thời kỳ (ngũ thời) và tám loại giáo pháp (bát giáo).
Gốc từ: “Ngũ thời” (五時) là năm thời kỳ thuyết pháp; “bát giáo” (八教) là tám loại giáo. “Phán giáo” nghĩa là “phân định, đánh giá các giáo pháp”.
Năm thời theo cách phân của Thiên Thai gồm: thời Hoa Nghiêm, thời A-hàm (Lộc Uyển), thời Phương Đẳng, thời Bát-nhã, và thời Pháp Hoa – Niết-bàn — phản ánh quá trình Đức Phật tùy căn cơ chúng sinh mà dạy từ cạn đến sâu. Tám giáo lại chia làm hai nhóm: “hóa nghi” (bốn cách thức giáo hóa: đốn, tiệm, bí mật, bất định) và “hóa pháp” (bốn loại nội dung: tạng, thông, biệt, viên). Mục đích của toàn bộ hệ thống là tôn Kinh Pháp Hoa lên địa vị “viên giáo” tối cao, đồng thời dung hòa mọi kinh điển vào một bức tranh thống nhất. Đây là một thành tựu lớn về tổ chức tư tưởng của ngài Thiên Thai Trí Giả.
Ví dụ: Giống như một thầy giáo giỏi dạy cùng một chân lý nhưng bằng những cấp độ khác nhau cho học trò lớp dưới và lớp trên, tùy trình độ mà giảng.
Dễ nhầm: “Ngũ thời” là một cách sắp xếp mang tính giáo nghĩa của tông Thiên Thai, không nên hiểu cứng nhắc như một niên biểu lịch sử chính xác về thứ tự Phật thuyết các kinh.