Mã Tổ Đạo Nhất
Thiền sư Trung Hoa đời Đường, nổi tiếng với chủ trương 'tâm này chính là Phật' và lối dạy thiền sống động.
Mã Tổ Đạo Nhất (709–788) là một trong những thiền sư có ảnh hưởng nhất của Thiền tông Trung Hoa thời nhà Đường. Ngài thuộc dòng pháp của Lục Tổ Huệ Năng qua thầy là Nam Nhạc Hoài Nhượng, và là người khai mở Hồng Châu tông — một mạch thiền hưng thịnh đào tạo ra rất nhiều bậc thầy lớn về sau.
Gốc từ: “Đạo Nhất” là pháp danh; “Mã Tổ” nghĩa là “vị tổ họ Mã”, tôn xưng theo họ tục của ngài, một cách gọi hiếm thấy thể hiện sự kính trọng đặc biệt của hậu thế.
Đóng góp tư tưởng nổi bật của ngài là chủ trương “tức tâm tức Phật” (chính tâm này là Phật) và “bình thường tâm thị đạo” (tâm bình thường chính là đạo). Ngài dạy rằng Phật tánh không ở đâu xa, mà ngay trong tâm và đời sống thường nhật của mỗi người. Ngài cũng khai mở lối dạy thiền trực tiếp, sống động — dùng tiếng hét, cái đánh, câu hỏi bất ngờ để cắt đứt dòng suy nghĩ chấp mắc của học trò, mở đường cho phong cách công án sau này.
Ví dụ: Một giai thoại tiêu biểu: có vị tăng hỏi “Phật là gì?”, ngài đáp “tức tâm tức Phật”; lần khác lại đáp “phi tâm phi Phật” — cách trả lời ngược nhau để học trò không bám vào một câu chữ cố định nào.
Dễ nhầm: “Tức tâm tức Phật” dễ bị hiểu thành “cứ buông thả theo vọng tâm là thành Phật”. Thực ra ngài muốn chỉ tâm thanh tịnh vốn sẵn, và bản thân ngài về sau còn nói “phi tâm phi Phật” để phá luôn cả sự chấp vào chữ “tâm”.