Kiều Đàm Di
Pāli: Mahāpajāpatī Gotamī · Sanskrit: Mahāprajāpatī Gautamī
Bà là người trực tiếp nuôi nấng Thái tử Tất Đạt Đa từ nhỏ và về sau trở thành người nữ đầu tiên được phép sống đời xuất gia.
Kiều Đàm Di (phiên âm từ Gotamī) là em gái của hoàng hậu Ma Da và là người di mẫu đã thay chị nuôi dưỡng Thái tử Tất Đạt Đa sau khi hoàng hậu qua đời ít ngày sau sinh. Bà là vợ của vua Tịnh Phạn, sống trong hoàng tộc Thích Ca tại Ca Tỳ La Vệ, và được nhắc đến với lòng thương yêu sâu nặng dành cho người con nuôi sau này thành Phật.
Gốc từ: “Kiều Đàm” là phiên âm họ tộc Gotama/Gautama của dòng Thích Ca; “Di” (姨) trong Hán Việt nghĩa là dì, em gái mẹ — cả cụm gợi đúng vai trò “người dì nuôi” của bà.
Vị trí của bà trong lịch sử Phật giáo gắn liền với sự ra đời của Ni đoàn. Theo truyền thống, sau khi vua Tịnh Phạn mất, bà nhiều lần xin Đức Phật cho người nữ được xuất gia. Nhờ sự thưa thỉnh trợ duyên của tôn giả A Nan, Đức Phật chấp thuận với điều kiện thọ trì Bát kỉnh pháp, mở ra con đường tu học chính thức cho người nữ. Bà trở thành vị tỳ kheo ni đầu tiên, dẫn dắt nhiều người nữ trong hoàng tộc cùng xuất gia. Sự kiện này thường được xem là một bước ngoặt về bình đẳng tu tập trong bối cảnh xã hội Ấn Độ cổ.
Ví dụ: Trong kinh điển, bà được tán thán là người nữ “kinh nghiệm lâu năm”, chứng quả giải thoát và là tấm gương cho hàng ni chúng về sự kiên trì cầu đạo.
Dễ nhầm: Nhiều người tưởng Kiều Đàm Di là mẹ ruột của Đức Phật. Thực ra mẹ ruột là hoàng hậu Ma Da; Kiều Đàm Di là dì ruột kiêm mẹ nuôi. Cũng đừng nhầm “Kiều Đàm” ở đây với danh xưng “Cồ Đàm” chỉ riêng Đức Phật — đây là họ chung của cả dòng tộc.