Khán thoại đầu
Một lối tu thiền chú tâm vào một câu hỏi nhức nhối để dồn nén nghi tình, dẫn tới bừng ngộ.
Khán thoại đầu là một pháp thiền đặc trưng của Lâm Tế tông (về sau phổ biến trong thiền Trung Hoa, Triều Tiên, Việt Nam). Hành giả chăm chú “khán” (nhìn, theo dõi) vào một thoại đầu — một câu hỏi hoặc cụm từ then chốt rút từ công án — để làm khởi lên nghi tình (mối nghi lớn, khắc khoải) trong tâm.
Gốc từ: “Khán” (看) là nhìn, quán sát; “thoại đầu” (話頭) nghĩa đen là “đầu câu nói” — chỉ điểm khởi đầu, cái có trước khi một niệm/lời khởi lên.
Khác với việc suy luận tìm câu trả lời, khán thoại đầu yêu cầu hành giả ôm chặt câu hỏi như “Ai đang niệm Phật?”, “Mặt mũi xưa nay của ta là gì?” và để nó âm ỉ ngày đêm, không giải đáp bằng lý trí. Khi nghi tình tích tụ đủ lớn rồi vỡ tung, hành giả có thể đạt kiến tánh — trực nhận bản tâm. Đây là phương pháp dùng chính sự bế tắc của tư duy làm cửa ngõ, đẩy tâm vượt qua phân biệt nhị nguyên. Pháp này gắn liền với thiền sư Đại Huệ Tông Cảo đời Tống.
Trong thực hành: Người tu được dạy giữ câu thoại đầu liên tục, không buông, cũng không gắng “nghĩ ra” đáp án — chỉ duy trì cái nghi cho đến lúc chín muồi.
Dễ nhầm: Khán thoại đầu không phải là ngồi nặn óc giải câu đố; mục tiêu là làm dấy lên và nuôi dưỡng nghi tình, chứ không phải tìm một câu trả lời thông minh bằng suy nghĩ.