Đề Bà Bồ Tát
Sanskrit: Āryadeva
Luận sư Phật giáo Ấn Độ, học trò nối pháp của ngài Long Thọ. Ông tiếp tục phát triển tư tưởng Trung quán và viết bộ Bách Luận nổi tiếng.
Đề Bà Bồ Tát (phiên âm từ Āryadeva, còn gọi Thánh Thiên) là một luận sư lớn của Phật giáo Đại thừa Ấn Độ, đệ tử trực tiếp và là người kế thừa giáo nghĩa của Bồ tát Long Thọ — vị tổ khai sáng học phái Trung quán. Ông được xem là người củng cố và phổ biến tư tưởng tánh không của thầy mình qua các cuộc tranh biện với các học phái ngoại đạo đương thời.
Gốc từ: Tên Sanskrit Āryadeva ghép “Ārya” (thánh, bậc cao quý) và “deva” (thiên, trời), nên Hán dịch nghĩa là Thánh Thiên.
Trong lịch sử tư tưởng Phật giáo, đóng góp lớn nhất của Đề Bà là bộ Bách Luận (luận một trăm bài kệ) cùng các luận phẩm phá tà hiển chánh. Nếu Trung Luận của Long Thọ đặt nền móng lý thuyết cho tánh không và trung đạo, thì Đề Bà thiên về phần ứng dụng: dùng biện chứng để chỉ ra mâu thuẫn nội tại trong các quan điểm chấp thật, qua đó hiển bày lý duyên khởi. Ông là một trong những mắt xích quan trọng nối truyền thống Trung quán đến các thế hệ sau.
Ví dụ: Lối luận của Đề Bà giống như người thợ tháo gỡ: ông không dựng lên một “chân lý” mới để bám víu, mà lần lượt chỉ ra chỗ tự mâu thuẫn của mỗi quan điểm sai, để tâm người nghe tự buông chấp.
Dễ nhầm: Có người tưởng “Trung quán” hay “tánh không” nghĩa là phủ nhận tất cả, rơi vào hư vô. Cả Long Thọ lẫn Đề Bà đều bác bỏ cách hiểu này: tánh không là “không có tự tánh độc lập”, chứ không phải không có gì — vạn pháp vẫn vận hành theo duyên khởi.