Đại Huệ Tông Cảo
Thiền sư phái Lâm Tế đời Tống, người đề xướng và hệ thống hóa pháp môn khán thoại đầu (tham công án).
Đại Huệ Tông Cảo là một Thiền sư lớn của tông Lâm Tế đời Tống ở Trung Hoa. Ngài được biết đến nhiều nhất với việc đề xướng và hệ thống hóa pháp môn khán thoại đầu — tức tham cứu một câu công án ngắn (thoại đầu) để dồn nghi tình, từ đó bừng ngộ.
Gốc từ: “Đại Huệ” (大慧) nghĩa là trí tuệ lớn, là pháp hiệu; “Tông Cảo” (宗杲) là tên. “Thoại đầu” (話頭) chỉ “đầu câu nói”, điểm khởi trước khi niệm động — chỗ người tham thiền cần soi vào.
Trong lịch sử Thiền tông, Đại Huệ là người chủ trương mạnh mẽ lối tham thoại đầu, lấy một câu như “không” (vô) hay “ai là người niệm Phật” làm đề mục để miên mật tham cứu, nuôi lớn khối nghi cho đến khi vỡ ra. Ngài phê phán lối “mặc chiếu” (chỉ ngồi lặng yên) mà ngài cho là dễ rơi vào trầm không tịch tịnh, thiếu sức bừng phá. Cuộc tranh biện giữa hai khuynh hướng khán thoại và mặc chiếu là một dấu mốc quan trọng trong Thiền sử, định hình cách tu tập của nhiều thế hệ sau, lan cả sang Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam.
Trong thực hành: Người tu được dạy giữ chặt một thoại đầu trong mọi lúc, không tìm lời giải bằng suy luận mà để nghi tình tự chín muồi.
Dễ nhầm: “Khán thoại đầu” không phải là ngồi suy nghĩ tìm đáp án hợp lý cho công án. Cốt yếu là nuôi “nghi” — sự thắc mắc tột cùng vượt ngoài lý luận — chứ không phải giải đố bằng tri thức.