Cửu thức

Cửu thức là cách kể chín thức được nêu trong giáo nghĩa của Nhiếp luận tông (và một số dòng Duy thức cổ), bổ sung vào hệ thống tám thức quen thuộc một thức thứ chín thanh tịnh, gọi là A-ma-la thức hay vô cấu thức.

Gốc từ: “Cửu” là chín, “thức” (vijñāna) là cái biết phân biệt. Thức thứ chín phiên âm là amala-vijñāna: amala nghĩa là “không cấu nhiễm, thanh tịnh”, nên dịch là vô cấu thức.

Tám thức trước gồm năm thức giác quan, ý thức, mạt-na thức và A-lại-da thức (thức tàng chứa chủng tử). Một số luận sư cho rằng cần lập thêm thức thứ chín để chỉ phần thể tánh thanh tịnh xưa nay vốn không ô nhiễm, làm chỗ y cứ cho sự chuyển mê thành ngộ. Đây là điểm khác biệt giữa các dòng Duy thức: phái lập bát thức xem phần thanh tịnh nằm ngay trong A-lại-da khi đã chuyển sạch nhiễm ô, còn phái cửu thức tách riêng thành một thức độc lập.

Ví dụ: Có thể hình dung A-ma-la thức như mặt nước vốn trong; tám thức kia như sóng và bụi khuấy động trên mặt nước ấy.

Dễ nhầm: Cửu thức không phải quan điểm chung của mọi tông Duy thức. Truyền thống của ngài Huyền Trang (Pháp tướng tông) chủ trương tám thức, xem phần vô cấu là khía cạnh thanh tịnh của A-lại-da chứ không lập riêng thức thứ chín.